Kort nieuws

Korte nieuwtjes, opinies, columns,... het lichtere werk

© Martin Rongen

29/12/2016

Frimout op de Zuidpool

Vier weken lang leeft onderzoekster Gwenhaël de Wasseige (VUB) bovenop drie kilometer ijs. Ze overwintert met tweehonderd collega’s op de Amerikaanse Zuidpoolbasis. ‘De niet aflatende wind maakt het hier onverdraaglijk koud.’

Je moet tegenwoordig al gekke toeren uithalen als je wilt dat je vrienden oprecht geïnteresseerd zijn in je vakantiefoto’s. Zelfs kiekjes van Machu Picchu of de Taj Mahal worden genadeloos weggescrold. Er is één plek op aarde waar je een bezoek wél met recht en rede uniek kan noemen: de Zuidpool – het binnenland tenminste, er zijn tegenwoordig ook al dure cruises naar de kust van het Antarctisch schiereiland.

De Brusselse natuurkundige Gwenhaël de Wasseige is een van de zeldzame geluksvogels die op kosten van de (Amerikaanse) belastingbetaler vier weken op de Zuidpool mogen kamperen. Meer bepaald op de Amundsen-Scott-basis, die pal op de zuidpool ligt (jawel, deze keer met kleine letter, want we hebben het over de geografische pool). In het kader van haar doctoraat aan de VUB maakt ze deel uit van het internationale team achter het Icecube Neutrino Observatory, een gigantische neutrinodetector die ingesmolten ligt in het kilometersdikke ijs onder de basis.

Met die detector, eigenlijk een netwerk van duizenden kleine modules die aan draden in het ijs hangen, willen fysici zoveel mogelijk neutrino’s betrappen. Dat zijn deeltjes met (bijna) geen massa die zelden met materie interageren. Zo nu en dan (in één op het miljard of biljard gevallen) botst er eentje op een ijsatoom en geeft dat een blauwe lichtflits af. De neutrino’s komen niet alleen van de zon, maar ook van buiten het zonnestelsel. Ze dragen dus informatie met zich mee over kosmische fenomenen zoals supernova’s, zwarte gaten en zelfs de big bang.

De sneeuw leeft (een beetje)
Maar Wasseiges dagelijkse werk – want het is wel degelijk een werkvakantie – is een stuk prozaïscher. Ze heeft immers op haar eentje een systeem bedacht dat automatisch de dikte meet van de sneeuwlaag die op het bovenste deel van de detector ligt (het deel dat uit het ijs steekt). Tot nog toe moet een bewoner van de zuidpoolbasis daarvoor elke dag met een stok in de sneeuw gaan prikken. ‘Niet dat het zo vaak sneeuwt op Antarctica’, zegt Wasseige, ‘maar door de permanente wind wordt de sneeuw constant verplaatst en dus verschilt de dikte van de sneeuwlaag van dag tot dag.’ De wetenschappers in de controlekamer van de Icecube-detector (die zich in de VS bevindt) moeten die dikte kennen om hun metingen correct te kunnen interpreteren.

Wasseige bedacht een systeem op basis van geluidssensoren, en dat mag ze nu op kosten van de National Science Foundation – zeg maar de Amerikaanse variant van ons Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek – eigenhandig gaan installeren.

Veel bloedneuzen
Hoe ziet het leven eruit op de Zuidpoolbasis? Wasseige: ‘Ik sta elke dag op om 6u en dan kruip ik meteen achter mijn computer. Dan is de satelliet immers ‘op’ en hebben we internetverbinding. Ik werk mijn e-mails af, chat een beetje met het thuisfront, ik vul de sociale media aan en werk aan mijn blog Wtnschp.be. Om 7 uur ontbijten we en daarna begint onze werkdag. Die duurt tot 16 uur en om 17 uur zitten we al aan tafel voor het avondeten. ’s Avonds ben je vrij en is er opnieuw een goede satellietverbinding.’

Merk je, als je in de beschermde, niet echt armoedige omgeving van de basis zit, dat je op de Zuidpool bent? ‘Het is hier 24 uur per dag licht, want het is hartje zomer. Daarnaast heb je binnen in de basis een erg droge lucht – dit is overal op Antarctica zo. Er is altijd wel iemand die een bloedneus heeft. Tot slot zitten we op een hoogte van drie kilometer boven de zeespiegel – we zitten letterlijk op drie kilometer ijs – dus je voelt je bijvoorbeeld sneller duizelig.’

Unieke poststempel
Het lijkt wel alsof de Brusselse studente op ruimtemissie is gestuurd. Net als Dirk Frimout en Frank De Winne kreeg ze een waslijst aan opdrachten mee om de wetenschap – poolwetenschap gemixt met deeltjesfysica – populairder te maken bij Belgen en in het bijzonder bij middelbare scholieren. Zo zal ze ter plekke enkele experimenten uitvoeren bedacht door studenten van het zesde jaar. ‘De uitdaging was: bedenk een experiment waarvan je denkt dat de uitkomst anders is op de Zuidpool dan in het lab van de school in België. Dat is goed gelukt, want enkele experimenten gaan over magnetisme.’

Wasseige kreeg in haar reistas ook een paar honderd postkaartjes mee. Familie, vrienden en collega’s vroegen om die terug naar huis te sturen. ‘De Amundsen-Scott-basis heeft een eigen postdienst. De poststempel is uniek, je krijgt dan ook niet elke dag post vanuit Antarctica.’ En natuurlijk ‘voedt’ Wasseige ook de onvermijdelijke sociale media (enkel Twitter en Instagram), waar ze met originele foto’s haar volgers warm wil maken voor haar verblijf op de koudste plek op aarde.

Gevoelstemperatuur: -45
Valt het weer een beetje mee daar? ‘Momenteel is er hier geen wolkje aan de hemel. Het is flink opgeklaard sinds ik hier aankwam, op 20 december. Toen was de lucht zo wit dat ik nauwelijks een onderscheid kon maken met het ijs. Het is nu ook (relatief) warm, met een buitentemperatuur tussen de -25 en -19 graden Celsius. Maar het is de niet aflatende wind die het zo onverdraaglijk koud maakt. De gevoelstemperatuur ligt daardoor gemakkelijk nog eens 20 graden lager.’

Wandeling rond de wereld
Wasseige vierde Kerstmis op de Zuidpool, straks volgt Nieuwjaar. Zal er straks geklonken worden met whisky on the rocks? ‘Tijdens de feestdagen wordt er traditioneel van alles en nog wat georganiseerd op de basis. Op kerstdag hielden we bijvoorbeeld een “wandeling rond de wereld”, een toer van 3 kilometer. Op nieuwjaarsdag staat er zelfs een marathon aangekondigd, al zie ik niet goed in hoe ze dat hier in hun dikke winterkledij gaan klaarspelen. Maat hét nieuwjaarsevent is natuurlijk de inhuldiging van het nieuwe Zuidpoolbaken, nauwkeurig geplaatst door de Amerikaanse geologische dienst op 90 graden zuiderbreedte. Elk jaar verschuift de ijsmassa van Antarctica lichtjes, dus elk jaar wordt er een nieuwe paal in de grond gestoken.’

Wasseige zit nog op de Zuidpool tot 11 januari. Dan keert ze terug naar België. Waar het donkerder, maar ook veel warmer is.